Globalizacija, proces kojeg karakteriše slobodna trgovina, protok kapitala i pristup stranim resursima, dominantan je pravac svetske ekonomije već decenijama unazad. Posmatranje sveta kao „jedno tržište“ donelo je sa sobom rast u vidu trgovine koja je preuzela većinsko učešće u BDP-u velikog broja zemalja. Donelo je, takođe, i neke negativne aspekte u vidu ekonomske nejednakosti, društvene nestabilnosti i masovne migracije koje ipak nisu usporile ovaj trend. Zašto se onda baš sada postavlja pitanje lokalizacije privrede i na koji način se naša zemlja ovde uklapa?
Odgovor se nalazi u pandemiji COVID-19, poslednjoj krizi koja je zadesila čovečanstvo, koja je kao i sve prethodne dodatno ukazala na nedostatke postojećih sistema, između ostalog značajno utičući na promene u globalnom lancu snabdevanja, i samim tim postavljajući izazov trenutnom načinu poslovanja i razvoja koji je naklonjen globalnim trendovima. Najvidljivija posledica krize je svakako narušeno zdravlje i broj odnetih života u poslednje dve godine. U Srbiji je do sada jedna petina stanovništva bila zaražena, dok se neslavno nalazimo u samom vrhu po broju zaraženih na 100 hiljada stanovnika. Brz način prenošenja i zaražavanja virusom koji može dovesti do smrtnog ishoda je na samom početku izbijanja pandemije dovela do potpunog zatvaranja velikog broja država, pri čemu su se u nastavku restriktivne mere periodično smenjivale u zavisnosti od epidemiološke situacije. Novonastala situacija je značajno uticala na globalnu ekonomiju, otežavajući ili potpuno onemogućavajući razmenu robe i kapitala između država. Na osnovu analize, prva pandemijska 2020. godina je doživela drastičan procentualni pad u uvozu (7,9%) i izvozu (8,6%) dobara i usluga na globalnom nivou. Procentualno kretanje realnog BDP-a prikazuje takođe veliki pad od 3,5% u ukupnoj proizvodnji dobara i usluga u 2020. godini. Ipak, procenjeni rast od 9,3% uvoza tj. 10,1% izvoza i rast od 5,7% realnog BDP-a u 2021. godini se očekuje usled prilagođavanja pojedinačnih ekonomija i uvođenja korektivnih ekonomskih mera. Sve prethodno nabrojane posledice pandemije koje su pre svega uslovljene restriktivnim merama u vidu zatvaranju granica predstavljaju smernice koje nas navode na put lokalizacije privrede. Analizom trenutnog stanja u našoj zemlji kroz tri grupe pokazatelja, demografske, prosperitetne i ekonomske, utvrđeni su pozitivni i negativni trendovi koji se mogu iskoristiti u okretanju prema razvoju domaće privrede tako što će se preokrenuti negativni a ubrzati pozitivni trendovi. Kada je reč o negativnim trendovima u Srbiji tu pre svega treba krenuti od demografskih pokazatelja. Broj stanovnika se u poslednje četiri godine smanjio za 150 hiljada, od čega se 130 hiljada odnosi na mlađu populaciju starosti između 21 i 40 godina. Najbrojniji deo populacije čine osobe starosti između 61 i 70 godina i ovakva raspodela stanovništva praćena kontinuiranim padom broja, prvenstveno mladog stanovništva iz godine u godinu, sa projekcijom da će do 2025. godine broj stanovnika opasti za 1,59%, prikazuje proces demografskog starenja koji se može negativno odraziti na ekonomski razvoj zemlje. Dalje, rast plata tokom prethodnog perioda karakteriše trend bržeg rasta plata u javnom sektoru u odnosu na rast u privatnom sektoru što je odraz nedovoljno brzog rasta i razvoja privrede. Još jedan pokazatelj prema kome Srbija ne zauzima visoku poziciju je gini koeficijent, mera koja prikazuje nejednakost u raspodeli dohotka, gde se vrednosti kreću od 0 do 100, pri čemu niži koeficijent prikazuje veću jednakost u odnosu na više. Srbija se sa indeksom od 39,6 nalazi na začelju u poređenju zemalja regiona i preti da pređe granicu od 40 koja ukazuje na političku i socijalnu nestabilnost u zemlji. Takođe, primetne su neprekidne migracije unutar zemlje, iz slabije razvijenih regiona Zapada Srbije i Šumadije i regiona Južne i Istočne Srbije prema regionu Vojvodine i Beograda. U pogledu pokazatelja prosperiteta može se posmatrati Legatum indeks prosperiteta koji se računa kao ponderisani prosek više desetina varijabli grupisanih u nekoliko podindeksa na godišnjem nivou. Kada se posmatra promena pozicije za period od deset godina, Srbija je napredovala za dvanaest mesta ukupno na listi od 167 zemalja na kojoj ove godine prednjači Danska. U većini oblasti koje ulaze u ovaj indeks, pozicija se poboljšala što predstavlja dobar osnov za dalji razvoj, dok je na dve oblasti potrebno obratiti pažnju, a to su lična sloboda i pravosuđe koje je značajno niže rangirano u odnosu na prethodnu deceniju. Na kraju, ekonomski pokazatelji pretežno pokazuju pozitivne trendove u vidu prilagođavanje države pandemiji. Srbija je u prvoj godini pandemije imala najmanji pad BDP-a u regionu i među najmanjima u Evropi. Pored dobro sprovedene politike prilagođavanja novonastaloj pandemijskoj situaciji, postoje još dva razloga koja se mogu pripisati, a to su slaba integracija srpske ekonomije u globalnu ekonomiju i nedostatak visoko sofisticirane delatnosti koje su najviše pogođene pandemijom. Trenutnom monetarnom politikom koja je fokusirana na smanjenje referentne kamatne stope se utiče na pad kamatnih stopa i posledično na pad troškova zaduživanja i povećanje investicione aktivnosti. Uz veliki broj podsticaja za strane direktne investicije, ukupan iznos ulaganja stranih investitora je u poslednjih deset godina iznosio oko 28 milijardi dolara. Ne može se poreći da strane investicije donose brojne prednosti u vidu novih tehnologija i praksi, smanjenja nezaposlenosti i sveukupnog razvoja privrede, ali je isto tako neophodno da ulaganja dolaze iz domaćih investicija kako bi zemlja ostala konkurentna i ne previše zavisna od stranih ulaganja, pogotovu u periodima krize. Trgovinski deficit se smanjio zbog manjeg obima trgovine u 2020. godini, dok struktura i dalje sugeriše da se izvoze pretežno sirovine, a uvoze gotovi proizvodi.
Srbija se nalazi u jedinstvenoj prilici da iskoristi trenutnu kriznu situaciju, kao i sve prateće trendove koji dolaze uz nju, kreirajući strategiju koja vodi lokalizaciji privrede. Okretanjem ka lokalizaciji privrede mogu se ostvariti veliki benefiti u vidu jačanja tržišne konkurentnosti, unapređenja životnog standarda, otvaranja radnih mesta i sprečavanja odlaska radno sposobno stanovništva, tehnološkog razvoja i obezbeđivanja dugoročne stabilnosti. Kao industrije sa najvećim potencijalom za pokretanje procesa lokalizacije izdvajaju se poljoprivreda, prerađivačka industrija i IKT i medijska industrija i to iz više razloga. Posmatrajući struktura BDV-a izvodi se zaključak da preko 50% učešća ima pet industrija među kojima su poljoprivreda i prerađivačka industrija. U prerađivačkoj industriji zaposlena je trećina od ukupno zaposlenih u privredi i karakteriše je nisko učešće visoko razvijenih tehnologija, oko 27% koje je značajno manje nego npr. u Nemačkoj gde je učešće skoro 60%. Fokus se može okrenuti na uvođenje visoko razvijenih tehnologija koje bi pomogle u razvoju visoko kvalitetnih i sofisticiranih proizvoda što bi uticalo na privredni rast i smanjenje uvoza ovih proizvoda. Potencijal u poljoprivredi se ogleda u površini obradive površine koje Srbija poseduje što je rangira u grupu zemalja višeg srednjeg nivoa procenta obradivih površina. Istovremeno, neto dodata vrednost ovog sektora je među najnižima u Evropi što ostavlja veliki prostor za napredovanje u budućnosti. Možda najveći potencijal ima IKT i medijska industrija koja beleži visok rast iz godine u godinu gde dominantno učešće ima IT industrija. Problem na koji se ovde nailazi je veliki obim tzv. „outsource-ovanih“ IT usluga, trend koji bi lokalizacija potencijalno zaustavila podstičući razvoj sopstvenih proizvoda i usluga. Za dobro sprovođenje strategije lokalizacije koja bi počela kroz ulaganje u poljoprivrednu, prerađivačku i IKT i medijsku industriju, ključ je fokusirati se na razvoj mikro, malih i srednjih preduzeća koja čine 99,5% udela privrednih društva u broju registrovanih i kao takva predstavljaju stub naše privrede. Kroz pravilnu edukaciju i unapređenje izvora finansiranja, rezultat lokalizacije privrede će biti smanjenje zavisnosti od drugih zemalja kroz unutrašnju proizvodnju što će zauzvrat podstaći ekonomski oporavak kroz i nakon COVID-19 pandemije.
